Cọn nước được làm từ tre luồng, cọn nước vùng cao đã giúp người dân chuyển nước vào ruộng, tạo nên những cánh đồng lúa mướt xanh. Không những thế, nó còn làm nên bản sắc, thành biểu tượng của sự thanh bình những bản làng nơi đây.. Xóm bản vùng cao yên bình là thế, cọn nước cứ miệt mài ngày đêm như những vòng thời gian mang nước đến ruộng đồng. Cuộc sống hiện đại đã giúp bà con có nhiều cách để có nước tưới tiêu, nhưng với những thửa ruộng cao như ở xóm Chuôi xã Khả Cửu thì những chiếc cọn nước vẫn luôn phát huy tốt vai trò của mình. Hiện nay, xã Khả Cửu huyện Thanh Sơn là nơi còn lại nhiều cọn nước nhất do địa hình đặc trưng và do bà con vẫn giữ thói quen dùng cọn làm công cụ cung cấp nước cho nông nghiệp.

Những chiếc cọn nước nước như những bánh xe thời gian chậm rãi quay đều đã trở thành nét đặc trưng của vùng cao. Được thiết kế rất khéo léo từ những vật liệu của núi rừng, những chiếc cọn nước thể hiện khả năng sáng tạo của đồng bào miền núi trong công cuộc chinh phục thiên nhiên. Với lối sống gần gũi, bà con đã biến những vật liệu lấy từ thiên nhiên thành một chiếc cọn nước hoàn chỉnh phục vụ việc sản xuất. Không chỉ là một công cụ thủy lợi, một nét văn hóa độc đáo, những chiếc cọn nước còn như một chứng tích muôn đời của nền văn minh lúa nước.

Ngày trước, mỗi khi làm cọn nước phải chuẩn bị nguyên vật liệu rất kĩ, có khi mất cả tháng trời, đặc biệt phải chọn được chỗ để đặt cọn. Theo ông Ông Đinh Ngọc Vinh – Xóm Chuôi – Khả Cửu – Thanh Sơn – Phú Thọ cho biết: “ Chúng tôi làm cọn nước theo các cụ để lại, các vật liệu làm cọn như gỗ, tre nứa, vầu, lạt, giang mây… đều phải lấy từ rừng về và để khô trước khi làm”. Một thanh gỗ chính hoặc một cây tre sẽ được chọn để làm trục giữa của cọn. Trục phải được làm từ vật liệu vừa nhẹ, vừa bền và có khả năng chịu nước tốt. Nang cọn thường được làm bằng những cây vầu có thân thẳng, nhỏ và phải là loại vầu già đủ tuổi. Tùy theo độ cao thấp, mực nước của nơi cần dẫn nước đến và nguồn nước mà người làm cọn sẽ quyết định kích thước của cọn thông qua độ dài ngắn của nang cọn. Tiếp đó là làm những tấm phên giúp cọn nước quay đều. Và công đoạn quan trọng nhất là đặt những ống nước trên thân cọn để mang nước đến với ruộng đồng. Trước khi đặt cọn nước, người ta phải đắp những con đập nhỏ. Đập cấu tạo bằng hàng cọc tre, đóng chắc xuống lòng suối theo hình vòng cung, chắn ngang dòng chảy. Mặt đập thưa, cao gần một mét bện bằng cỏ guột, một loài cỏ cứng rất bền khi ngâm nước. Đập không chặn hoàn toàn mà chỉ hướng một phần thế năng của dòng chảy về phía cọn nước.

Những chiếc cọn nước nằm sát bên nhau, chậm rãi, bình yên, mang nước đến cho những thửa ruộng xanh ngút ngàn. Một vẻ đẹp riêng có của vùng cao Thanh Sơn, và cũng là nét văn hóa độc đáo của người Mường nơi đây.

Hương Giang- Phòng VHTT