Để hoàn thành một bộ trang phục, người phụ nữ Dao Tiền phải trải qua những công đoạn rất công phu và tỉ mỉ, thường vào những lúc nhàn rỗi, họ bật bông, se sợi để dệt vải, tự may quần áo cho mình và cho chồng con. Theo cô Lê Thị Thanh, khu Hạ Thành, xã Tân Lập chia sẻ: Để làm được một bộ váy như thế này phải mất gần một tháng. Mà chỉ những ngày kiêng, ngày nhàn rỗi hay những ngày mưa dầm mới ở nhà làm thế này thôi, còn lại phải đi làm nương. Trước hết là phải mài vải, sau đó là in hoa văn họa tiết lên mảnh vải, rồi nhuộm chàm, phơi khô và thêu thôi.

Những mảnh vải trắng (vải mộc) làm trang phục phải khá dày và được người dân đặt mua ở những vùng xa, sau đó về chia ra thành ba mảnh đều nhau. Công đoạn đầu tiên được gọi là trà vải. Dụng cụ thường là một miếng đá mài to khoảng 40cm cùng nanh lợn rừng, cứng và bền được trà đi, trà lại trên mảnh vải sao cho mềm và mịn. Các công đoạn này đều do người phụ nữ thực hiện.

Cô Thanh chia sẻ: Tất cả các phần việc để tạo nên bộ trang phục của người Dao đều làm thủ công. Những ngày mưa dầm như thế này, chị em tranh thủ may vá, thêu thùa, các họa tiết trên trang phục đều được vẽ bằng vật liệu đặc biệt là sáp ong. Sáp ong được lấy từ trên rừng đấy, mang về nấu lên, cô cứng lại thì cất đi, khi nào vẽ hoa văn trên váy thì lấy ra. Họa tiết đều được vẽ bằng sáp ong. Nếu dùng loại khác sẽ không giữ được hình đâu.

Vỏ cây sồi hoặc là nõ ngô đun thành than nóng giúp sáp ong tan chảy và trở thành một loại “mực in” đặc biệt để các chị em vẽ hoa văn trên vải đã được trà mịn. Tiếp đó dùng những dụng cụ được làm từ nứa hoặc ống giang chẻ nhỏ như que tăm để vẽ. Có lẽ, ít ai có thể hình dung từ những dụng cụ đơn giản như thế này lại có thể tạo nên những hoa văn họa tiết đặc biệt trên trang phục người Dao. Để có được mảnh vải may váy áo, người phụ nữ Dao đã phải thực hiện khá nhiều công đoạn. Và với mỗi phần việc, điều cần hơn cả chính là sự tỷ mỷ, cẩn thận. Tấm vải sau khi được vẽ họa tiết bằng sáp ong sẽ được vỗ nước sôi rồi nhuộm chàm để có được màu sắc như ý. Thông thường, công đoạn nhuộm vải được thực hiện vào khi trời nhiều nắng. Bởi sau mỗi đêm ngâm trong nước chàm, vải sẽ được phơi nắng. Công đoạn này được làm đi, làm lại nhiều lần để có được màu xanh thẫm – màu nguyên bản của những bộ trang phục người Dao Tiền.

Ngay từ khi còn bé, các cô gái Dao đã được mẹ dạy cho từng đường tơ, sợi chỉ, may vá, thêu thùa. Đến khi biết làm duyên cũng là lúc đường tơ sợi chỉ đã thành thục. Họ được dạy từ những công đoạn giản đơn, đến phức tạp, từ những chi tiết nhỏ đến cách nhuộm lại tấm áo chàm cho mới khi nó bị bạc màu. Bằng cách truyền nghề, chỉ dẫn thấu đáo của các bà, các mẹ tạo cho người phụ nữ Dao một nếp nghĩ ăn sâu vào tiềm thức, như một sắc thái độc đáo của văn hóa Dao.

Ngoài trang phục, người phụ nữ Dao còn ưa dùng đồ trang sức làm cho bộ quần áo của mình thêm sang trọng như túi trầu đính bạc, hay những miếng tiền đồng được đính vào sau áo rất duyên dáng và tinh tế, đeo vong cổ, vòng tay bằng bạc. Vì vậy, dù không hề nổi bật như các trang phục sặc sỡ của dân tộc khác, nhưng chính những bộ trang phục độc đáo của người Dao Tiền là chút níu chân mỗi khi về với những xóm bản vùng cao./.

Hương Giang- Phòng VHTT